(ENG. BELOW)

“Rüyamda bir kadın görüyorum. Bu kadın bir anne. Bir kocası ve dokuz ila on bir yaşlarında iki oğlu var. Yerde yatıyor. Başında bir kadın, çömelmiş, adeta o ölürken ona eşlik ediyor. Annenin bedeni soğuk. Ölüyor. Dikkatimi çeken şeyseayaklarının duruşu—bir ayağı diğer ayağının üzerine çaprazlama duruyor. Bu kadın bu dünyadan gitmek istiyor. Ölmek istiyor. Böyle yaşamaya devam edemeyecek kadar yorgun. Kocasına ve oğullarına her şeyini vermiş. Hayatındaki erkekler onun enerjisini tamamen tüketmiş. Kendini ve hayatını feda etmiş ve artık özgürlük istiyor.”

Rüyadan sarsılarak uyanıyorum. İçimdeki anne ölüyor mu? Evet, son ilişkimle birlikte bu dünyaya bir çocuk getirme şansımı yitirdiğime inanan bir yanım vardı. Bu rüya, ona dair mi? Hayır… hissettiğim şey çok daha derin, çok daha kasvetli… çok daha büyük. Bu her neyse, bana ait, bana dair değil… en azından sadece.

Gün geçmiyor ki hayatındaki erkeklerden, babasından, eşinden, erkek arkadaşından yorulmuş bir kadının hikâyesini dinlemeyeyim, duymayayım. Uzun süre, psikoanalistliğin getirdiği doğal bir sonuç, hatta daha çok kişisel bir konu olarak ele aldım bu gerçeği. “Sizi analisti olarak seçen kişilerle ortak yaşam konularınız olacaktır; onlarda kendi yaralarınızdan pay bulacaksınız,” demişti bir hocam. Bu, hiç sekmedi. İradeli analiz sürecinde ilerleyen kimse olmadı ki kendi hikâyemden büyük bir parça dinlememiş olayım. Fakat bu rüya… ne bileyim. Çok daha fazlasıydı.

Bu rüya ve içerdiği imge, bir fikir olarak gelmedi. Bir bilme hâli olarak çıktı su üstüne. Sessiz, ağır bir bilme hâli gibi. Pek çok kadının—ve çoğu zaman daha az bilinçli biçimde pek çok erkeğin—içinde taşıdığı bir bilme hâli olarak sanki. Bu rüyadaki anne, yalnızca kişisel bir figür olamazdı. O, daha çok arketipsel bir varlığı andırıyordu: tamamıyla “impersonal”, fakat sıradan. Hissim oydu ki, bu kadın Eros’un kendisiydi: bağlanma ilkesinin, duygusal taşımanın, ruhsal beslemenin ve ilişkisel yaşamın ta kendisi.

Rüyada Anne, dramatik bir ruh halinde değildi. Yakınmıyor, suçlamıyor, şikâyet etmiyordu. O sadece tükenmişti. Beni çarpan his ise şuydu: Bu tükenmişlik durumsal ya da kişisel, yani o kadına ait ya da benim iç nesneme ait değildi, tarihseldi.

Bu kadını uyanık hayatta sıklıkla görüyorum… dediğim gibi, neredeyse her gün. Bu kadın, sevdiği adamın karşısına oturuyor ve canını neyin yaktığını anlatmaya çalışıyor adama—dikkatle, incelikle. Sözcüklerini özenle seçiyor; gerçeğinden şüphe ettiği için değil, erkeğin dinleme kapasitesinin ne kadar kırılgan olduğunu bildiği için. Konuşma daha başlamadan kadın, ilişkinin duygusal atmosferini sırtlanmış oluyor. Adama ne olduğunu anlatıyor ve onu nasıl etkilediğini. Zamanla bu ilişkinin ondan neler aldığını, neler çaldığını. Karşılığında adam, olan biteni inkâr etmiyor; fakatinkâr ettiği şey, gerçeklerin onda yarattığı ağırlık. Sonra kendini açıklıyor, gururunu savunuyor. Alttan alta iletilen, çoğu zaman söze dökülmeyen ama açıkça hissedilen mesajsa şu oluyor: Ben yanlış bir şey yapmadım.

Anlattıklarının ulaşmadığını anlayan kadın çaresiz. Gerçekleşen diyaloğun(!) ardından kadının yapabileceği tek bir şey kalıyor: uyum sağlamak. Yumuşuyor. Tekrar açıklıyor her şeyi. Fakat bu sefer kendi algısından şüphe etmeye başlıyor. Bilinçsizce, ilişkinin devam edebilmesi için bu sefer en iyi bildiği şeyi yapmaya başlıyor: Sadece kendi duygularını değil, adamın duygularını da regüle etmeye. Kendini geri çekerek ilişkiyi ayakta tutmayı başarıyor. En azından bu seferlik.

İşte “Anne”nin ölmeye başladığı yer burası.

Birdenbire değil. Görünür biçimde değil. Hücre hücre, her etkilenişle.

Annelik, kadınlık ve fedakâr annelik aynı şey değildir. Fedakâr anne yalnızca besleyen anne değildir; o, karşılıklılığın ötesinde veren, duygusal kaosu, bağımlılığı, acıyı ve işlenmemiş psikolojik malzemeyi, sürekliliği korumak adına—ailenin, ilişkinin, hatta kültürün sürekliliğini—içine alan bir figürdür. O, zamanla başkalarının dayandığı psişik altyapı hâline gelir. Marie-Louise von Franz’ın bireyleşme üzerine yazılarında belirttiği gibi, psişenin bir tarafında bilinçle taşınmayan şey, diğer tarafında bilinçdışı olarak taşınır. Tarihsel olarak kadınlar yalnızca çocukları değil, erkeklerin inisiyasyondan geçmemiş iç dünyalarını da taşımışlardır.

Bu rüyanın gösterdiği şey anneliğin ölümü değildir; bakımın reddi ya da erkeklere yönelik bir düşmanlık da değildir. Gösterilen, tek taraflı Eros’un çöküşüdür—karşılıklılık olmaksızın sonsuz hizmete zorlanmış bir Eros’un. Jung bize, yaşamın artık sahici biçimde yaşanmadığında semptoma dönüştüğünü hatırlatır. Bugün ilişkilerde, yakınlıkta, kadınların belirli ilişkisel biçimlere girmeyi giderek daha fazla reddetmesinde tanık olduğumuz şey bir isyan değil, bir geri çekilmedir. Bu nedenle de feminist, yani güce dayalı bir tutum olmaktan çok ötedir:

Olan, libidonun geri çekilmesidir.

Olan, psişik sıcaklığın geri çekilmesidir.

Olan, yaşam enerjisinin sürdürülemez hâle gelmiş bir düzenden geri çekilmesidir.

Rüyadaki anne, patriark toplumun ondan beklediği rolü tamamen yerine getirmiştir: Her şeyini vermiştir. Fakat bu dahi yeterli olmamıştır. Zira, “Anne” ya ayaklarının altında cenneti vaat eden bir varlık olarak aşırı kutsallaştırılmış ya da tüm yaşamını fedâ eden bir karanlık kahraman olarak aşırı aşağılanmıştır. Fakat bu rüyada belirleyici olan, geri çekilişinin duygusal tonudur: Öfke yoktur, suçlama yoktur, cezalandırma arzusu yoktur. Anne burada tanınma ya da yeniden şekillenmeyi talep etmez. Sadece bu biçimde yaşamak istemez artık. Arzusu, ölümdür.

Jung, rüyalardaki ölümün nadiren gerçek bir yok oluş anlamına geldiğini; daha çok anlamını tüketmiş bir biçimden libidonun çekilmesini simgelediğini sürekli vurgular. Ölen şey artık yaşamı taşıyamaz hâle gelmiş olandır. Bazen de yaşamı/libidoyu artık taşımaması gereken, dönüşmesi gereken şey, ölmek zorundadır.

Bu ayrım, içinde bulunduğumuz kültürel zamanda son derece önemlidir. Güncel toplumsal söylemlerin çoğu kadınıcinsiyet, ilişkiler ve annelik meselelerini suçlama ya da ideoloji düzleminde ele alır. Oysa rüya çok daha rahatsız edici bir şey sunmaktadır: nefrete dayanmayan bir tükeniş. Anne oğlanları (baba dahil) reddetmez; kendini silmesini talep eden bir psişik ekonomiyi reddeder. Ölme arzusu nihilistik değildir; teleolojiktir, yani amaçsaldır. Böylece, kişisel bir çöküşten ziyade tarihsel bir düzenin sonunu işaret eder.

Anne, başkalarının taşımayı öğrenmediği, reddettiği ya da umursamadığı şeyi taşımıştır. Sorumluluğu alınmayan her şeyikabul etmiştir. Öyle ki, açık ya da örtük biçimde, sadece çocuklara değil, yetişkin erkeklere de duygusal anne olarak işlev görmesi beklenmiştir.

İşte bu noktada Marie-Louise von Franz’ın puer aeternus tanımı acı verici biçimde güncel hâle gelir. Ebedî çocuk mutlaka zalim ya da kötü niyetli değildir; hassas, zeki, hatta idealist olabilir. Fakat ağırlığa direnç gösterir. İç dünyası adınasorumluluk almaktan kaçar. Duygularını yüklenme görevini kadına/animaya yükler. Ortaklık ve ilişki isterken bilinçsizbiçimde kadından daimî bir annelik talep eder. Açık ki rüyadaki eril figürler ruhsal bir olgunlaşmaya ulaşmamışlardır; duygusal regülasyon, anlam ve sorumluluk için anneye bağımlı kalmışlardır.

Jung, bireyleşmeyi acı çekmeyi, içsel karanlıkla yüzleşmeyi ve kişinin kendi ruhsal yaşamının sorumluluğunu üstlenmesini gerektiren bir süreç olarak görür. Bu süreç ertelendiğinde ya da kaçınıldığında bağımlılık ortadan kalkmaz; yer değiştirir. Eril olanın bütünleştirmediği şeyin bilinçdışı taşıyıcısı dişil, dolayısıyla da kadın olur. James Hillman bu içgörüyü daha da keskinleştirerek, modern ilişkilerin bir zamanlar din, ritüel ve mit tarafından taşınan psikolojik beklentilerin ağırlığı altında çöktüğünden bahseder: Partner—çoğu zaman kadın—aynı anda analist/terapist, anne, rahibe ve duygusal taşıyıcı hâline gelir. Dolayısıyla kadınlar, tekrar tekrar, erkekler adına taşıyabilecekleri her şeyi taşımaya itilirler—istedikleri için değil, ilişkisel alan bunu sessizce talep ettiği için. Fakat kadın bu talebi reddettiğinde bununbedeli çoğu zaman yalnızlık, çatışma ya da ilişkinin çöküşüdür. Bu yüzden “Anne”, bu yükü kabul eder -ta ki artık onu taşıyamayana kadar.

Bugün pek çok kültürde bu arketipsel geri çekiliş kolektif semptomlar olarak ortaya çıkmakta. Giderek daha çok sayıda kadın bekârlığı seçiyor. Doğum oranları düşüyor. Annelik ileri yaşlara, kadının tek başına ebeveynlik yapmaya daha muktedir olduğu yaşlara erteleniyor ya da tamamıyla reddediliyor. Kadınlar artık ilişkilere şüpheyle yaklaşıyor ya da tamamen kaçınıyor. Bu olgular günümüzde sosyolojik ya da politik biçimde de yorumlanıyor elbette. Fakat Jungiyen bir bakış açısından bakıldığında, tüm bu olanlar, libidonun, tükenmiş bir arketipsel biçimden çekilmesine işaret ediyor. Kadınlar aslında yakınlığı, ilişkiyi ya da Eros’u reddetmiyorlar; alakanın, dikkatin ve dolayısıyla sorumluluğun tek taraflılığı sonucunda karşılığı olmayan psişik düzeni reddediyorlar.

Bu rüya sadece kadınlarla ilgili de değil. Ölen Anne, erkeklerin psişesinde de mevcut—ilişki kurmayı, hissetmeyi, bağlanmayı ve orada kalmayı bilen psişik içerik olarak. Ancak kolektif düzenleme hala daha bu işlevi (arketipi) ezici biçimde kadınlara yansıtıyor ve onlardan talep ediyor.

Rüyada bir başka önemli husus da şudur: Anne, hayatı sevmediği için ölmek istemez. Farklı bir yaşam biçimi istediği için ölmek ister ve bu yaşam ona farklı bir yaşam imkânı sunmamaktadır. O, dönüşüm değil, sadece tekrar eden bir örüntügörmektedir. Bu yüzden rüyanın ne söylemediğini netleştirmek önemli: Bakımın, sevginin ya da ilişkinin sonunu ilan etmemekte. Rüya, özerkliğin bağlanmaya üstün gelişinden de bahsetmiyor. Aslında rüya, patriarklaşmış anneliğin sonunu ilan ediyor: Kadınlar artık eril gelişmemişliğin bedelini fedakârlıkla ödemeyecekler – bu bilinçsiz beklenti artık sona eriyor. 

Bu olan, aslında kutlanası şey değil, zira arketipsel ölümler asla konforlu değildir. Fedakâr Anne geri çekildiğinde, yalnızca erkekler için değil, ona dayanan bütün düzen çöker.

Cümlelerimin sonuna doğru yaklaşırken, rüyanın belki de en rahatsız edici sorusunu soralım: Dişil olan, eril olanın iç yaşamını artık taşımadığında erile ne olur? Rüya bu soruyu cevapsız bırakır. Jungiyen perspektif bu soruya yanıt veremez. Sadece şunda ısrar edebilir: bireyleşme süreci, psişik bedel ödenmeden ve sorumluluk alınmadan sonsuza dek başkasına devredilemez.

Bu noktada rüyayı görenin konumu kritik önemdedir. Rüya görücü, ölen anne değildir. Başının yanında duran başka bir kadınla birlikte olaya tanık olmakta ve orada durmaktadır. O, kurtarıcı, yas tutan ya da yargıç da değildir -sadece tanıktır. Bu konum, Jung’un arketipsel geçiş anlarında bilince atfettiği görevle örtüşmekte: şeyleri netlikle, oldukları gibi görmek, özdeşleşmeye direnmek ve gerilimi (tension) çözüme odaklanmadan taşıyabilmek.

Ölen annenin çapraz duran ayaklarına da değinmeden bitirmeyelim. Çaprazlanmış ayaklar, muhtemel bir sona işaret ediyor olabilir. Beden, bilincin ancak yeni yeni kavramaya başladığı şeyi çoktan bilir gibidir. Tarot kartlarında bu çaprazlamaya dair bir imge görürüz: Asılan Adam (12. Kart). Ego’nun ve kontrolün bırakılışını, dolayısıyla değerlerin, dünya görüşünün “terse dönmesini” de sembolize eden bu kartın, “Ölüm” kartından (13. Kart) hemen önce gelmesi de manidardır. Ego, yetersiz kaldığı yerde dönüşmek zorundadır. Dolayısıyla, değişim ve ardından gelen ölüm, kaçınılmazdır. Psişe, aynı yönde sürekli yürümeye razı olmaz – bu nedenle “Asılı Adam”, askıya alınır, aynı rüyadaki yaşam ve libido gibi. Çapraz ayaklar, enerjinin progresif deviniminin durmasını temsil eder; libido dış dünyadan iç dünyaya (bilinçdışına/ölüler dünyasına) çekilmektedir. Bu ne isyandır ne saldırı ne de dramatik bir son veriş. Bu, zaruri bir yok oluşun habercisidir.*

Uygarlığı fedakârlık yoluyla taşıyan bir dişillik biçimi sınırına ulaşmıştır. Geri çekilişi psikolojik, ilişkisel ve kültürel bir boşluk yaratacaktır. Bu boşluğun yıkıcı mı yoksa dönüştürücü mü olacağı yalnızca kadınlara değil; kolektifin—özellikle de erilin—ruhsal derinlik, duygusal emek ve içsel çalışma sorumluluğunu üstlenip üstlenemeyeceğine bağlıdır.

Bu rüya, bu ölen annenin yerini neyin alacağını henüz göstermez. Yeni bir ilişki imgesi de sunmaz. Sadece artık devam edemeyecek olanı gösterir. Anne, toprağın üzerinde öylece yatmakta, sıcaklığını geri çekmekte ve hayatı bırakmaktadır -ve belki de kolektif tam olarak bu noktadadır! Ondan talep edilen sonsuz fedakârlığı reddeden bir dişil ilkeyle baş başayız. Yok sayılmayı, garanti gibi görülmeyi, duyulmamayı artık kabul etmeyen Eros, bu dünyayı terk etmektedir. Anne, suçlamaksızın ve dram yaratmaksızın şunu söylemektedir:

“Artık böyle yaşayamam.”

Bundan sonra ne olacağını bilmiyoruz. Fakat bu reddedişin kendisi zaten bir büyük bir olay —ve ideolojik olarak değil, toplumsal bir olay olarak değil, gözlerimizin önünde gerçekleşen derin bir arketipsel dönüşüm olarak ciddiyetle ele alınmayı hak ediyor.

Eros and the Collapse of Relational Reciprocity

“In my dream I see a woman. She is a mother. She has a husband and two sons, between the ages of nine and eleven. She is lying on the ground. Near her head, another woman is crouching, as if accompanying her as she dies. The mother’s body is cold. She is dying. What strikes me most is the position of her feet—one foot crossed over the other. This woman wants to leave this world. She wants to die. She is too tired to continue living in this way. She has given everything to her husband and her sons. The men in her life have completely drained her energy. She has sacrificed herself and her life, and now she wants freedom.”

I wake from the dream shaken. Is the Mother within me dying?

Yes, there was a part of me that believed that with my last relationship I had lost the possibility of bringing a child into this world. Is the dream about that? No… what I feel is much deeper, much darker… much larger. Whatever this is, it belongs to me, but it is not only about me.

There is hardly a day when I do not listen to or hear the story of a woman exhausted by the men in her life—her father, her husband, her partner. For a long time, I understood this as a natural consequence of being a psychoanalyst, even as something personal. One of my teachers once said, “You will always share life themes with those who choose you as their analyst; you will hear echoes of your own wounds in their stories.” This proved true without exception. There has been no one who moved through an analytic process with determination without me hearing a significant part of my own story in theirs. But this dream… I don’t know. It was something else. Much more.

The dream and the image it carried did not come as an idea. It surfaced as a knowing—a quiet, heavy knowing. As if it were a knowing carried by many women—and often, less consciously, by many men as well. The mother in this dream could not be merely a personal figure. She felt archetypal: completely impersonal, yet utterly ordinary. My sense was that this woman was Eros itself—the principle of bonding, emotional holding, psychic nourishment, and relational life.

In the dream, the Mother was not in a dramatic emotional state. She was not complaining, accusing, or protesting. She was simply exhausted. And what struck me most was this: her exhaustion was not situational or personal—not something belonging only to her or to my inner object. It was historical.

I see this woman frequently in waking life—as I said, almost every day. She sits across from the man she loves and tries to explain what hurts—carefully, tactfully. She chooses her words with great care, not because she doubts her truth, but because she knows how fragile his capacity to listen is. Before the conversation even begins, she has already taken on the emotional atmosphere of the relationship. She tells him what happened and how it affected her. She tells him what the relationship has taken from her, slowly, over time. In response, the man does not deny the events themselves; what he denies is the weight of their impact. He explains himself. He defends his pride. The underlying message—often unspoken yet clearly felt—is this: I did nothing wrong.

Realizing that her words do not reach him, the woman is left helpless. After this so-called dialogue, only one option remains: adaptation. She softens. She explains everything again. But this time, she begins to doubt her own perception. Unconsciously, in order to keep the relationship going, she does what she knows best: she regulates not only her own emotions, but his as well. By pulling herself back, she manages to hold the relationship together—at least for now.

This is where the Mother begins to die.

Not suddenly.

Not visibly.

But cell by cell, with every emotional impact.

Motherhood, femininity, and sacrificial mothering are not the same. The sacrificial mother is not merely nurturing; she is the one who gives beyond reciprocity, who absorbs emotional chaos, dependency, pain, and unprocessed psychological material in order to preserve continuity—of the family, of the relationship, even of culture itself. Over time, she becomes the psychic infrastructure upon which others rely. As Marie-Louise von Franz noted in her writings on individuation, what is not consciously carried by one side of the psyche is unconsciously borne by the other. Historically, women have carried not only children, but also the uninitiated inner lives of men.

What this dream shows is not the death of motherhood, nor a rejection of care, nor hostility toward men. It shows the collapse of a one-sided Eros—an Eros forced into endless service without reciprocity. Jung reminds us that when life is no longer lived authentically, it turns into symptom. What we are witnessing today—in relationships, in intimacy, in women’s increasing refusal to enter certain relational forms—is not rebellion. It is withdrawal. And for this reason, it is far more than a feminist stance grounded in power:

It is a withdrawal of libido.

It is a withdrawal of psychic warmth.

It is a withdrawal of life energy from an arrangement that has become unsustainable.

The mother in the dream has fully fulfilled the role demanded of her by patriarchal society. She has given everything. And yet, even this has not been enough. For the Mother has either been excessively idealized as a sacred figure promising paradise beneath her feet or degraded as a dark heroine who sacrifices her entire life. What is decisive in this dream, however, is the emotional tone of her withdrawal. There is no rage, no accusation, no desire for punishment. The mother does not demand recognition or reform. She simply no longer wishes to live in this form. Her desire is death.

Jung consistently emphasized that death in dreams rarely signifies literal annihilation; rather, it symbolizes the withdrawal of libido from a form that has exhausted its meaning. What dies is what can no longer carry life. And sometimes, that which should no longer carry life—what must transform—must die.

This distinction is crucial in our present cultural moment. Much contemporary discourse approaches women, gender, relationships, and motherhood through blame or ideology. The dream offers something far more unsettling: exhaustion without hatred. The Mother does not reject the sons (including the father); she rejects a psychic economy that demands her self-erasure. Her desire for death is not nihilistic; it is teleological—it serves an aim. It marks the conclusion of a historical arrangement rather than a personal collapse.

The Mother has carried what others did not learn to carry, refused to carry, or failed to notice. She has taken on responsibility for what was never assumed by others. Implicitly and explicitly, she has been expected to function as an emotional mother not only to children, but to adult men.

At this point, Marie-Louise von Franz’s description of the puer aeternus becomes painfully relevant: The eternal boy is not necessarily cruel or malicious; he may be sensitive, intelligent, even idealistic. But he resists the weight. He avoids responsibility for his inner life. He projects the task of emotional containment onto the woman or anima. While desiring partnership and relationship, he unconsciously demands constant mothering from the woman. Clearly, the masculine figures in the dream have not reached psychological maturity; they remain dependent on the mother for emotional regulation, meaning, and responsibility.

Jung understood individuation as a process that requires suffering, confrontation with inner darkness, and the assumption of responsibility for one’s psychic life. When this process is postponed or avoided, dependency does not disappear—it is displaced. What the masculine does not integrate is unconsciously carried by the feminine, and thus by women. James Hillman sharpened this insight by noting that modern relationships collapse under the weight of psychological expectations once carried by religion, ritual, and myth: the partner—most often the woman—becomes analyst or therapist, mother, priestess, and emotional container all at once. Thus, women are repeatedly pushed to carry everything they possibly can for men—not because they desire to, but because the relational field quietly demands it. When a woman refuses this demand, the cost is often loneliness, conflict, or the collapse of the relationship itself. And so, the Motheraccepts the burden—until she no longer can.

Across many cultures today, this archetypal withdrawal appears as collective symptoms: Increasing numbers of women choose singleness. Birth rates decline. Motherhood is postponed to later ages—when women are more capable of parenting alone—or refused entirely. Women approach relationships with skepticism or avoid them altogether. These phenomena are often interpreted sociologically or politically. Yet from a Jungian perspective, they indicate a withdrawal of libido from an exhausted archetypal form. Women are not rejecting intimacy, relationship, or Eros itself; they are rejecting psychic arrangements in which care, attention, and responsibility flow in only one direction.

This dream is not only about women. The dying Mother also exists within men—as the psychic capacity to relate, to feel, to bind, and to remain present. Yet the collective configuration still overwhelmingly projects this function onto women and demands it from them.

Another crucial point in the dream is this: the Mother does not want to die because she hates life. She wants to die because she wants a different form of life—and this life offers her no such possibility. She does not see transformation ahead; she sees repetition. It is therefore essential to clarify what the dream does not say. It does not announce the end of care, love, or relationship. Nor does it proclaim the superiority of autonomy over attachment. Rather, it announces the end of patriarchal motherhood: the unconscious expectation that women will pay the price of masculine underdevelopment through sacrifice. This unconscious demand is coming to an end.

Yet, this is not a moment to celebrate. Archetypal deaths are never comfortable. When the sacrificial Mother withdraws, something collapses—not only for men, but for the entire order that depended on her.

As I approach the end of my sentences, let me ask perhaps the most disturbing question the dream raises: what happens to the masculine when the feminine no longer carries its inner life? The dream leaves this question unanswered. Jungian psychology cannot answer it in advance. It can only insist on this: individuation cannot be outsourced indefinitely without psychic consequence.

At this point, the position of the dreamer becomes crucial. The dreamer is not the dying Mother herself. The dreamer stands beside another woman near the Mother’s head, witnessing what is happening. She is neither rescuer, mourner, nor judge—only a witness. This position corresponds precisely to the task Jung assigned to consciousness at moments of archetypal transition: to see clearly, to resist identification, and to hold the tension without rushing toward resolution.

Finally, we must not overlook the crossed feet of the dying Mother. Crossed feet may signal finality. The body seems to know what consciousness is only beginning to grasp. In the Tarot, we encounter a similar image: the Hanged Man (Card XII). This card symbolizes the suspension of ego and control, the inversion of values and worldview. Significantly, it precedes the Death card (XIII). Where ego fails, transformation becomes unavoidable. The psyche does not agree to walk endlessly in the same direction. Thus, the Hanged Man is suspended—just like life and libido in the dream. Crossed feet represent the cessation of progressive movement; libido is withdrawn from the outer world into the inner world (the unconscious, the realm of the dead). This is neither rebellion nor attack nor a dramatic ending. It is the herald of a necessary dissolution.*

A form of femininity that carried civilization through sacrifice has reached its limit. Its withdrawal will create a psychological, relational, and cultural void. Whether this void becomes destructive or transformative depends not only on women, but on whether the collective—especially the masculine—can assume responsibility for psychic depth, emotional labor, and inner work.

This dream does not yet show what will replace this dying Mother. It does not offer a new image of relationship too. It only shows what can no longer continue. The mother lies on the earth, withdraws her warmth, and she lets go of life—and perhaps this is exactly where the collective now stands. We are face to face with a feminine principle that refuses endless sacrifice. Eros, no longer willing to be ignored, taken for granted, or unheard, is leaving this world. The Mothersays, without accusation and without drama:

“I cannot live like this anymore.”

We do not know what comes next. But this refusal itself is already a major psychic event—and it deserves to be taken seriously, not as ideology, not as a social trend, but as a profound archetypal transformation unfolding before our eyes.

Didem Çivici – Copyright ©2026
(Jungian Psychoanalyst- C.G. Jung Institut, Zürich)

*Çapraz ayak imgesinin Tarot kartlarındaki yerine dikkatimi çeken sevgili Duygu Atalay’a en içten teşekkürlerimle.
*With my heartfelt thanks to dear Duygu Atalay for drawing my attention to the image of crossed feet in the Tarot cards.